Esej
Tunezja: Partie, których nikt nie żądał
W pierwszej części tego cyklu poświęconego tunezyjskiej transformacji zajęliśmy się walką o narracje wokół wydarzeń z lat 2010–2011 oraz tym, w jaki sposób ich kwalifikacja przyczyniła się do ukształtowania krajobrazu politycznego, który po nich nastąpił. Ten drugi odcinek poświęcony jest jednej z głównych przemian tego okresu – proliferacji partii politycznych.
https://conciencia-democratica.org/articulos/los-partidos-que-nadie-ha-pedido?lang=plAutor Mortadha Ghaliounji17 listopada 202614 min czytania
Pogłębiona lektura
W latach 2011–2021 tunezyjski krajobraz partyjny przeszedł spektakularną ekspansję: z dziewięciu partii uznanych tuż po rewolucji do niemal 220 pod koniec dekady.
To rozmnożenie tłumaczy się w szczególności nagłym otwarciem przestrzeni politycznej długo zamkniętej, w społeczeństwie, w którym debata publiczna i konkurencja były tłumione.
Szczególnie ułatwił je brak barier wejścia: dekret-ustawa nr 2011-87 sprowadzała założenie partii do zwykłego zgłoszenia, bez minimalnego progu członków, bez obowiązku zakorzenienia terytorialnego ani wcześniejszych wymogów finansowych.
Jednak ta eferwescencja nie znalazła, jak się wydaje, odpowiednika w społeczeństwie.
W 2022 roku jedynie 11% Tunezyjczyków deklarowało zaufanie do partii politycznych – według Arab Opinion Index – w kontynuacji nieufności, która nie przestawała charakteryzować całej dekady.
Stąd narzuca się pytanie: jak wyjaśnić proliferację organizacji politycznych, które bardzo często nie wydawały się odpowiadać ani na identyfikowalny popyt społeczny, ani na autentyczne kolektywne roszczenia? Jak te partie mogły się mnożyć, pozostając jednocześnie – w oczach znacznej części ludności – ciałami obcymi życiu politycznemu, pustymi skorupami lub zwykłymi narzędziami obrony partykularnych interesów?
Partia od góry
Aparaty bez bazy
Jednym z głównych zarzutów kierowanych pod adresem tunezyjskich partii politycznych tuż po transformacji jest ich sposób konstytuowania się: wiele z nich budowało się od góry, wokół kilku osobistości politycznych, bez prawdziwego zakorzenienia terytorialnego ani dostatecznie ustrukturyzowanego aparatu aktywistycznego.
Jeśli te formacje dysponowały czasem lokalnymi przedstawicielstwami, pełniły one zasadniczo funkcję wyborczą, mającą zapewnić mobilizację wyborców, nie posiadając jednak autonomii organizacyjnej ani decyzyjnej.
Lokalne sekcje partii sprowadzały się więc do zwykłych agencji wyborczych, podczas gdy władza decyzyjna pozostawała skoncentrowana w rękach wąskiego kręgu przywódców, a czasem nawet jednej osoby – w przypadku partii personalnych (definiowanych przez Mauro Calise’a jako organizacje kształtowane wokół przywództwa i wizerunku ich założyciela).
Polityka poza partiami
Ta słabość partyjnego zakorzenienia znajduje echo w wyborach samorządowych z 2018 roku.
Listy niezależne uzyskały tam 32% głosów i zdobyły 2373 mandaty, stając się pierwszą siłą głosowania przed Ennahdhą i Nidaa Tounes.
To nie może nie przywodzić na myśl modelu kontrademokracji opracowanego przez Pierre’a Rosanvallona.
Pokazuje on, że marginalizacja kwestii społecznych przez partie polityczne nie prowadzi koniecznie do politycznej dezercji tych frakcji ludności, które czują się zaniedbane.
Powoduje raczej przesunięcie konfliktowości politycznej w kierunku innych przestrzeni, w których debata jest stopniowo na nowo podejmowana przez lokalną tkankę stowarzyszeniową, obywateli zaangażowanych indywidualnie oraz nowe grupy interesów tworzone wokół roszczeń terytorializowanych.
Ruch El Kamour stanowi niemal idealny tego przykład. Młodzi ludzie mobilizowali się tam wokół wspólnych roszczeń, rozwijając autonomiczne formy organizacji, poza jakąkolwiek partyjną czy związkową kuratelą – zwłaszcza poprzez sit-iny i regularne akcje blokad.
Premia za oportunizm
Transformacja widzi również pojawienie się partii-karteli (w sensie Richarda Katza i Petera Maira, czyli formacji, które współpracują na szczycie i opierają się na zasobach państwa raczej niż na swojej bazie), których strategie polegały czasem na zablokowaniu gry politycznej poprzez układy zawierane w łonie elit rządzących.
Konsensus między Ennahdhą a Nidaa Tounes (2014–2018) stanowi tego najbardziej oczywisty przykład; utworzenie Tahya Tounes wokół szefa rządu Youssefa Chaheda (2016–2020), na bazie sieci wywodzących się z aparatu państwowego, również wpisuje się w tę logikę.
Do tych formacji dołączają partie-etykietki, organizacje catch-all (według wyrażenia Otto Kirchheimera na określenie partii, które rezygnują z reprezentowania segmentu ideologicznego, by zebrać jak najszersze poparcie) oraz oportunistyczne fuzje, często tworzone w pośpiechu w przededniu wyborów, w nadziei na zdobycie kilku mandatów, nie zawsze opierając się na projekcie politycznym.
Walc etykietek
Ta cecha znajduje odzwierciedlenie w kolejnych rekompozycjach tunezyjskiego krajobrazu partyjnego.
Poza niezadowoleniem wobec bilansów politycznych, gospodarczych i społecznych, tłumaczy się także przyjętym modelem wyborczym: proporcjonalnym, regionalizowanym, z metodą największej reszty, bez progu, który sprzyjał powtarzającemu się wejściu małych partii do zgromadzenia, jednocześnie ułatwiając głosowanie karzące, które formacje solidnie zakorzenione lokalnie być może lepiej by opanowały w jednomandatowym systemie.
W pierwszych latach transformacji najlepiej umiejscowione formacje to zazwyczaj te, które dysponowały już sieciami, kadrami lub pewnym doświadczeniem organizacyjnym spod starego reżimu.
Dotyczyło to zwłaszcza Ettajdid, PDP, Ettakatol i CPR, ale także Ennahdhy, której organizacja przetrwała dziesięciolecia konspiracji i wygnania.
Od 2014 roku krajobraz partyjny zmienia się wraz ze wzrostem Nidaa Tounes. Partia zawdzięcza swój sukces osobowości Bédżiego Caïda Essebsiego oraz zdolności do zebrania destourianów, związkowców, socjalistów i centrystów we wspólnym sprzeciwie wobec Ennahdhy. Korzysta również z obecności dawnych kadr i sieci starego reżimu.
Inne formacje konstytuują się według odmiennych logik. Unia Patriotyczna Wolna Slima Riahiego stanowi przykład partii-przedsiębiorstwa o orientacji liberalnej, zbudowanej wokół zasobów finansowych i osobistych jej założyciela. Afek Tounes, również liberalna, podążała zupełnie inną drogą, starając się zbudować partię wyposażoną w organizację wewnętrzną, wybierane instancje, regularne kongresy i sieć sekcji lokalnych.
Wybory 2019 roku jedynie przedłużają ten nieustanny cykl rekompozycji partyjnych. Al Karama pojawia się na prawo od Ennahdhy, Wolna Partia Destouriańska wchodzi do parlamentu i otwarcie rości sobie filiację ze starą partią jedyną, podczas gdy Attayar i Ruch Echaab kontynuują swój postęp.
Wśród tych powtarzających się odnowień Qalb Tounes, wywodząca się z rozpadu Nidaa Tounes, powraca do logiki partii-przedsiębiorstwa, łącząc zasoby medialne, interesy osobiste i populizm wokół figury Nabila Karouiego.
Ta niestabilność oferty partyjnej przełożyła się na szczególnie dużą mobilność posłów, składającą się ze zmian przynależności i ciągłych przemieszczeń między blokami parlamentarnymi.
Zjawisko to zostało w Tunezji określone mianem „turystyki parlamentarnej” i przyczyniło się do osłabienia spójności formacji politycznych.
Byłoby jednak redukujące uważać, że wszystkie partie i koalicje powstałe w wyniku transformacji były pozbawione autentycznego zakorzenienia aktywistycznego lub struktur lokalnych. Składniki Frontu Ludowego, zwłaszcza Watad, Ruch Echaab i Partia Pracowników, wykazały istnienie baz aktywistycznych i terytorialnych przekaźników, mimo ograniczonych środków i zdolności mobilizacyjnej, która nie zawsze odpowiadała ich zakorzenieniu.
Podobnie było z PDL i Ennahdhą, które pod wieloma względami stanowiły dwa najbardziej zaawansowane przykłady partii masowych w Tunezji.
Partie bez społeczeństwa
Mit milczenia gospodarczego
Niektóre upraszczające analizy twierdziły, że tunezyjskie partie polityczne porzuciły kwestie gospodarcze i społeczne na rzecz zagadnień politycznych i społecznych.
Te ostatnie jednak – jak wskazywały liczne sondaże – nie znajdowały się wśród głównych trosk Tunezyjczyków, bardziej zwróconych ku kwestiom bezpieczeństwa, siły nabywczej, zdrowia publicznego, walki z bezrobociem czy opanowania deficytu.
Jednak postulat ten jest nieco bezpodstawny: formacje polityczne nie wyeliminowały naprawdę trosk gospodarczych ani roszczeń społecznych; przeciwnie – włączyły je do swoich programów.
Paradoks polega raczej na względnej jednorodności wysuwanych propozycji.
Jak wspominaliśmy w poprzedniej części, wszystkie zawierały wymiar społeczny, a nawet klientelistyczny, ale dzieliły również kilka orientacji liberalnych (wolę wzmocnienia sektora prywatnego, sprzyjania funkcjonowaniu rynku, zagwarantowania niezależności Banku Centralnego czy kontynuowania negocjacji z MFW i towarzyszących im reform gospodarczych).
Lewicowy Front Ludowy co prawda bronił wyraźnie odmiennego programu gospodarczego, ale cierpiał on na brak wiarygodności wyborczej, zwłaszcza z powodu dyskursu uznawanego za nadmiernie zideologizowany oraz utraty swego mistrza elokwencji.
Ekran dymny tożsamościowy
Ta bliskość propozycji gospodarczych głównych formacji stopniowo przyczyniła się do przesunięcia środka ciężkości debaty w kierunku kwestii społecznych, na których różnice pojawiały się znacznie wyraźniej.
Dwa rozłamy strukturyzowały wówczas konkurencję wyborczą: ten przeciwstawiający sekularystów i islamistów podczas wyborów parlamentarnych oraz ten oddzielający tych oskarżanych o bycie „restauracjonistami” od rewolucjonistów przy okazji wyborów prezydenckich.
Można by wtedy rozsądnie zarzucić, że partie mimo wszystko reprezentowały wyborców na polu gospodarczym i interesowały się tematami społecznymi, które niewątpliwie przyciągały uwagę tunezyjskiej publiczności – czy to przez przywiązanie, strach czy odrzucenie. Rzeczywistość jest bardziej złożona.
Tunezyjski wyborca znajdował się bowiem w dużej mierze bezbronny wobec propozycji gospodarczych.
Większość nie czytała programów i zatrzymywała jedynie duże orientacje, często generyczne i podobne od formacji do formacji. W tym czasie formacje polityczne spędzały godziny na debatowaniu o kwestiach tożsamościowych w mediach, aż do uczynienia z każdej linijki i każdego półsłówka przedmiotu kontrowersji.
Z braku znanych projektów na polu gospodarczym partie były więc oceniane na podstawie swoich wyników po dojściu do władzy.
Jednak kolejne rządy w dużej mierze zawiodły w odpowiedzi na oczekiwania w tej dziedzinie, wzmacniając wrażenie, że formacje polityczne najwyraźniej nie dysponowały ani kompetencjami, ani niezbędnymi rozwiązaniami. Co więcej, kwestie tożsamościowe zostały więc postrzegane jako ekran dymny mający odwrócić uwagę od ich niedostatków.
Fabryka nicości
I rzeczywiście nadeszło zaskoczenie wielu Tunezyjczyków po sojuszu Nidaa Tounes i Ennahdhy pod znakiem „konsensusu”.
Dwie partie, które wzajemnie oskarżały się o dążenie do ustanowienia dyktatury i siania terroru, znalazły się jednak sprzymierzone tuż po tych starciach.
Ten sojusz czynił w dużej mierze nieaktualnymi rozłamy, które strukturyzowały konkurencję wyborczą. Oba obozy demonstrowały teraz, że mogą doskonale współpracować mimo antagonizmów, które wzniosły na fundamentalne linie pęknięcia.
Pozostawała wtedy jedynie kwestia gospodarcza, która jak zwykle miała stanowić główny punkt słabości tego doświadczenia rządowego w świetle jego wyników.
Wyborcy obu biegunów znajdowali się więc podwójnie rozczarowani – zarówno na płaszczyźnie społecznej, jak i społeczno-gospodarczej. Strach przestawał stanowić wystarczającą sprężynę mobilizacji wyborczej, a system bipolarny tracił rację bytu.
Ta ewolucja przejawia się zarówno w rozłamach Nidaa Tounes na mnóstwo formacji – między partiami-kartelami a partiami personalnymi – jak i w pojawieniu się na prawo od Ennahdhy ruchu roszczącego sobie bardziej islamistyczną linię niż Wielki Turczyn.
Partie nie potrafiły już oferować reprezentacji substancjalnej (rozumianej przez Hannę Pitkin jako zdolność przedstawicieli do konkretnego działania w interesie tych, których reprezentują, i odpowiedzi na ich oczekiwania).
Ich wiarygodność erodowała również na polu reprezentacji symbolicznej (czyli ich zdolności do ucieleśniania wartości, tożsamości lub kolektywnych emocji, niezależnie od ich przekładu na konkretne akty).
Większość formacji nie potrafiła już przekonać o swojej zdolności do ucieleśnienia jakiegokolwiek rozłamu społeczeństwa tunezyjskiego.
Pozostawiały za sobą coraz bardziej widoczną przepaść reprezentacji, która przekładała się zwłaszcza na znaczny spadek frekwencji wyborczej – z 68,36% w 2014 do 41,70% w 2019.
Legitymacja martwa od urodzenia
Jednak pojawia się inny aksjomat: ten, według którego partie stopniowo traciły popularność w trakcie transformacji, a ich sprawowanie władzy przysporzyło im niezadowolenia ludowego.
Choć prawdą jest, że ta dekada kosztowała je znaczną część wiarygodności i wzmocniła nieufność wobec nich, należy przypomnieć, że ich niepopularność jest znacznie wcześniejsza i że nie zaczynały od białej karty.
Według Arab Opinion Index jedynie 23% Tunezyjczyków deklarowało zaufanie do partii politycznych w 2011 roku. Jeszcze bardziej wymowny jest sondaż ISTIS-TAP z sierpnia 2011, który wykazywał poziom zadowolenia z działalności partii politycznych na poziomie zaledwie 7%.
Ta początkowa nieufność znajduje część swoich źródeł w dziedzictwie partii jedynej oraz w doświadczeniach autorytarnych prowadzonych w całym świecie arabskim, gdzie partia polityczna często była nierozerwalnie związana z aparatem państwowym.
Tunezyjczycy już podczas pierwszych wyborów 2011 roku okazywali formę odrzucenia konwencjonalnych formacji, przyznając ważne miejsce populistycznej liście Al Aridha, która zdobyła 26 mandatów w Zgromadzeniu Konstytucyjnym.
Po partiach
Możemy więc stwierdzić, że Tunezja nie cierpiała po prostu na kryzys swojego systemu partyjnego – ten był już bardzo kruchy w momencie jego ustanowienia. Polityki prowadzone przez formacje, które go tworzyły, jedynie wzmocniły jego dezartykulację, jednocześnie podsycając klimat nieufności i odrzucenia wobec nich.
Mimo prawnego istnienia miriadów partii, system ten z trudem zdołał wypełnić swoją pierwotną funkcję: przekładać roszczenia obywateli i wnosić je do instytucji przedstawicielskich.
To niepowodzenie, w połączeniu z długą tradycją ruchów społecznych ewoluujących poza strukturami partyjnymi, przyczyniło się do podsycenia odrzucenia ciał pośredniczących.
Nieufność, którą prezydent Republiki Kaïs Saïed potrafił szczególnie dobrze wykorzystać, opierając się zwłaszcza na rozłamie pokoleniowym, pęknięciu między zmarginalizowanymi regionami wewnętrznymi a uprzywilejowanymi wielkimi centrami miejskimi (ważny rozłam, który został jednak odłożony na bok przez wiele partii), ale także na koncepcji reprezentacji politycznej uwolnionej od wszelkiej mediacji partyjnej.
Ta orientacja przełożyła się zwłaszcza na przyjęcie jednomandatowego systemu wyborczego – zarówno dla wyborów samorządowych i lokalnych, jak i parlamentarnych. Towarzyszył jej wzrost kandydatur niezależnych – zarówno w zgromadzeniach wybieranych, jak i na uniwersytetach, gdzie listy niezależne odnotowały zwłaszcza zauważalny przełom w 2022 roku.
Pozostaje jednak jeszcze udowodnić, czy to wyjście z „partitokracji” wystarcza do odtworzenia więzi politycznej. Utrzymywanie się masowej absencji podczas głosowań bez etykiet sugeruje bowiem, że przekroczenie partii nie rozwiązuje kryzysu reprezentacji, lecz raczej przesuwa jego terminy.
Bibliografia
- Chantal Berman et Elizabeth Nugent. Defining Political Choices: Tunisia's Second Democratic Elections from the Ground Up. Brookings Institution, Center for Middle East Policy, Analysis Paper n° 38, mai 2015.
- Amel Boubekeur. « Islamists, Secularists and Old Regime Elites in Tunisia: Bargained Competition ». Mediterranean Politics, vol. 21, n° 1, 2016, p. 107-127.
- Mauro Calise. Il partito personale. Editori Laterza, 2000 (rééd. Il partito personale. I due corpi del leader, 2010).
- Michel Camau et Vincent Geisser. Le syndrome autoritaire. Politique en Tunisie de Bourguiba à Ben Ali. Presses de Sciences Po, 2003.
- James Dennison et Jonas Bergan Draege. « The dynamics of electoral politics after the Arab Spring: evidence from Tunisia ». The Journal of North African Studies, vol. 26, n° 4, 2021 (publié en ligne en février 2020), p. 756-780.
- Maurice Duverger. Les Partis politiques. Librairie Armand Colin, 1951.
- Mahmoud Farag. « Mass–elite differences in new democracies: Tunisia as a case study (2010–2016) ». European Political Science, vol. 19, n° 4, 2020, p. 550-561.
- Alia Gana, Gilles Van Hamme et Maher Ben Rebah. « La territorialité du vote pour l'Assemblée Nationale Constituante Tunisienne de 2011 ». Confluences Méditerranée, n° 82, 2012, p. 51-69.
- Alia Gana et Maher Ben Rebah (dir.). L'émergence contrariée du local dans la Tunisie post-2011. Enseignements des élections municipales de 2018. Institut de recherche sur le Maghreb contemporain (IRMC), 2026.
- Sharan Grewal. « The Dark Side of Consensus in Tunisia: Lessons from 2015–2019 ». Brookings Institution, janvier 2020.
- Adrià Rivera-Escartin. « Tunisia's democratisation process: when 'consensus democracy' undermines democratic consolidation ». Third World Quarterly, vol. 43, n° 2, 2022, p. 414-431.
- Jonathan Hopkin et Caterina Paolucci. « The business firm model of party organisation: Cases from Spain and Italy ». European Journal of Political Research, vol. 35, n° 3, 1999, p. 307-339.
- Richard S. Katz et Peter Mair. « Changing Models of Party Organization and Party Democracy: The Emergence of the Cartel Party ». Party Politics, vol. 1, n° 1, 1995, p. 5-28.
- Otto Kirchheimer. « The Transformation of the Western European Party Systems ». In Joseph LaPalombara et Myron Weiner (dir.), Political Parties and Political Development, Princeton University Press, 1966, p. 177-200.
- Kevin Koehler. « Breakdown by disengagement: Tunisia's transition from representative democracy ». Political Research Exchange, vol. 5, n° 1, 2023.
- Peter Mair. Ruling the Void: The Hollowing of Western Democracy. Verso, 2013.
- Déborah Perez. « De quoi le consensus est-il le nom ? Négociations et interactions entre élites dans la Tunisie révolutionnaire ». Critique internationale, n° 109, 2025/4, p. 25-48.
- Joshua E. Rigg. « "Why don't I forgive? They didn't ask for forgiveness!": Manich Msamah and Tunisia's Politics of Unforgiveness ». Comparative Studies in Society and History, vol. 65, n° 1, 2023, p. 167-191
- Tarek Masoud. Counting Islam: Religion, Class, and Elections in Egypt. Cambridge University Press, 2014.
- Rory McCarthy. « The politics of consensus: al-Nahda and the stability of the Tunisian transition ». Middle Eastern Studies, vol. 55, n° 2, 2019, p. 261-275.
- Elizabeth Nugent. « Tunisia's first post-uprisings local elections are Sunday. Can they bolster citizens' belief in democracy? ». The Washington Post (The Monkey Cage), 4 mai 2018.
- Hanna F. Pitkin. The Concept of Representation. University of California Press, 1967.
- Valeria Resta. Tunisia and Egypt after the Arab Spring: Party Politics in Transitions from Authoritarian Rule. Routledge, 2024.
- Pierre Rosanvallon. La Contre-démocratie. La politique à l'âge de la défiance. Éditions du Seuil, 2006.
- Maryam Ben Salem. « "God loves the rich." The Economic Policy of Ennahda: Liberalism in the Service of Social Solidarity ». Politics and Religion, 2020.
- Maryam Ben Salem. « The delegitimation of political parties in democratic Tunisia ». In Francesco Cavatorta, Lise Storm et Valeria Resta (dir.), Routledge Handbook on Political Parties in the Middle East and North Africa, Routledge, 2021, p. 165-178.
- Clément Steuer. « Beyond elite consensus: did the Tunisian party system fail to channel mass polarisation? ». Third World Quarterly, 2026.
- Eva Wegner et Francesco Cavatorta. « Revisiting the Islamist–Secular divide: Parties and voters in the Arab world ». International Political Science Review, vol. 40, n° 4, 2019, p. 558-575.
- Décret-loi n° 2011-87 du 24 septembre 2011, organisant les partis politiques. République tunisienne.
- Décret-loi n° 2022-55 du 15 septembre 2022, portant modification de la loi organique n° 2014-16 du 26 mai 2014, relative aux élections et aux référendums. République tunisienne.
- Décret-loi n° 2023-8 du 8 mars 2023, modifiant et complétant la loi organique n° 2014-16 du 26 mai 2014, relative aux élections et aux référendums. République tunisienne.
- Arab Center for Research and Policy Studies (ACRPS). The Arab Opinion Index.
- Arab Barometer. Tunisia Country Reports.
- « A un mois et demi des élections, les Tunisiens sceptiques et indécis » (sondage ISTIS-TAP d'août 2011). Kapitalis, 3 septembre 2011.
- « Tunisie : Résultats définitifs du scrutin du 23 octobre » (ISIE). Babnet, 14 novembre 201.
- « El Kamour : Chronologie d'une lutte ». Inkyfada, 6 octobre 2017.
- « Un nouveau parti politique nommé "Front populaire" voit le jour » (recensement des 220 partis). Réalités Magazine, 22 juillet 2019.
- « L'UGTE remporte les élections estudiantines » (résultats officiels des conseils scientifiques). Business News, 4 mars 2022.
Udostępnij
Dla Instagrama: skopiuj link i wklej go w relacji lub wiadomości prywatnej.
Kontynuuj z

Esej
Argentyna i nowa młodzież albiceleste: „Patria cyfrowa”
Argentyńska młodzież wie, że kocha kraj, ale nie wie, jaki kraj chce lub może mieć.
Felipe Galli

Teoria
Od socjaldemokracji do Trzeciej Drogi.
Niemiecka SPD, brytyjska Labour, francuska Partia Socjalistyczna, turecka CHP: ten sam nurt, tysiąc twarzy.
Mortadha Ghaliounji

Teoria
Refleksje nad obywatelstwem na okresie próbnym
Nadzór algorytmiczny zamienił obywatelstwo w „wolność na okresie próbnym”, zmuszając nas do nieustannego potwierdzania tożsamości przed maszynami, z którymi nie da się dyskutować.
Mariana Puente Lera

Komentarze
Brak komentarzy. Otwórz rozmowę.
Zaloguj się, aby komentować. Zaloguj się