Polityka międzynarodowa
Społeczeństwo zgaszone przez światło
Gdy noc znika pod sztucznym blaskiem, nie tracimy tylko gwiazd: tracimy sen, bioróżnorodność i zdolność do kontemplacji. Analiza niewidocznych kosztów zanieczyszczenia świetlnego.
https://conciencia-democratica.org/articulos/una-sociedad-apagada-por-la-luz?lang=plAutor Pedro Joaquin Villagra Delgado6 września 202613 min czytania
Pogłębiona lektura
Jeśli ktoś z Was, kto czyta to właśnie teraz, miał szczęście spędzić choć jeden dzień na wsi, z dala od urbanizacji, to z pewnością – zakładając, że dzień był bezchmurny i zapadła noc – miał okazję podziwiać niebo oświetlone drobnymi punktami, które w całości mogą przypominać całe miasto widziane z góry w nocy z kosmosu.
Wiemy, że są to gwiazdy, które w naszym polu widzenia łączą punkty, dzięki którym starożytne cywilizacje uzgodniły, że tworzą one figury przedstawiające istoty i bohaterów mitów oraz legend. Dziś jednak rozumiemy, że wiele z tych gwiazd, które wydają się znajdować równolegle względem siebie, w rzeczywistości może dzielić odległość tysięcy lat świetlnych.
Niezależnie jednak od tego, czy ktoś zna ten fakt, czy nie, lub czy zastanawia się nad tym, a także nad możliwością, że w tym mrocznym i odległym lesie zwanym wszechświatem kryje się jakaś ukryta cywilizacja – prawda jest taka, że kontemplowanie nieba całkowicie niezakłóconego światłem, w otoczeniu nocnych dźwięków, jest doświadczeniem niezwykle magicznym.
Ale wszystko, co naturalnie czyste, w pewnym momencie zostaje dosięgnięte przez cywilizację, a nocne niebo niestety nie stanowi wyjątku. Prawda jest taka, że noc taka, jaką kontemplowano dwieście lat temu, znika – nie dlatego, że znikają gwiazdy, lecz z powodu zjawiska fizycznego zwanego światłem, które pojawia się w nieodpowiednim momencie, gdy powinna panować ciemność, przyćmiewając światło gwiazd i utrudniając ich obserwację.
Nie zrozumcie mnie jednak źle: światło jest zjawiskiem całkowicie powszechnym w naturze i niezbędnym dla rozwoju życia na Ziemi, ponieważ dzięki niemu rośliny mogą wytwarzać własne źródło energii, podtrzymując całą sieć troficzną obejmującą pozostałe gatunki – zarówno roślinożerne, jak i mięsożerne.
Światło determinuje także ogromną liczbę funkcji fizjologicznych, metabolicznych i behawioralnych niemal u wszystkich organizmów – od umożliwienia rozwoju wzroku, syntezy witaminy D i neuroprzekaźników w ważnej grupie organizmów, przez rytmy dobowe, aż po ustalanie wzorców godowych, jak w przypadku świetlików, które prowadzą potencjalne partnerki za pomocą światła w ciemności.
Jednak mimo że światło jest zjawiskiem niezbędnym dla życia, miłość człowieka do niego wymknęła nam się nieco spod kontroli – by nie powiedzieć: znacznie spod kontroli. Od początków ludzkości ciemność była synonimem tajemnicy, nieznanego i możliwych niebezpieczeństw; nasi najbardziej prymitywni przodkowie wyobrażali sobie, że w tym mrocznym płaszczu nocy może kryć się jakiś drapieżnik lub inne zagrożenie, co do którego nie mogliśmy mieć całkowitej pewności. Nic dziwnego, że kolor czarny budzi w nas poczucie tajemnicy, a często i strachu; stąd też to, co ukryte i mroczne, jest często wykorzystywane w filmach horrorowych do budzenia grozy.
Dlatego od momentu, gdy człowiek opanował ogień, stał się on schronieniem przed nieznanym lub tym, czego nie można było dostrzec, a co nie mniej ważne – dawał ciepło i pozwalał gotować pożywienie, poprawiając ówczesną dietę.
W miarę postępu technologii zdolność generowania światła stawała się coraz bardziej wydajna i dostępna, a korzystanie z światła sztucznego i zależność od niego nieustannie rosły. Wraz z nadejściem rewolucji przemysłowej proces ten przyspieszył w zawrotnym tempie, zwłaszcza po wynalezieniu żarówki przez Thomasa Edisona w 1879 roku, która została użyta do oświetlenia nocnych ulic Nowego Jorku. Od tego czasu oświetlenie nie tylko w domach, ale w całej przestrzeni publicznej rozprzestrzeniło się w sposób wykładniczy, stając się polityką niemal obowiązkową w każdym zurbanizowanym obszarze.
Proces ten przyniósł wygodę i poczucie bezpieczeństwa populacjom miejskim, a gdy człowiek wchodzi w stan komfortu, bardzo trudno jest go z niego wyprowadzić. W rzeczywistości każdy mieszkaniec miasta woli poruszać się w najlepiej oświetlonej strefie, ponieważ pozwala mu to lepiej się orientować i zapewnia większe bezpieczeństwo.
Według metaanalizy kilku badań przeprowadzonych w miastach Stanów Zjednoczonych i Wielkiej Brytanii oświetlenie miejskie przyczynia się do redukcji przestępczości, przy czym najbardziej widoczne dowody pochodzą z miast brytyjskich. Logiczne wyjaśnienie tego jest takie, że światło ułatwia ujawnienie aktywności ludzi, a ponadto sprawia, że miejsce jest bardziej uczęszczane, zmniejszając tym samym pokusę popełnienia czynu przestępczego. Niemniej jednak wyniki nie były podobne we wszystkich miastach, a wiele z nich nie wykazało znaczących redukcji, zwłaszcza miasta amerykańskie (Welsh & Farrington, 2008).
Choć sztuczne oświetlenie oferuje korzyści dla ludności, lub przynajmniej poczucie większej wygody, jego ekspansja towarzyszyła także uprzemysłowieniu i wzrostowi miast. Zjawisko osiągnęło taką skalę, że w wielu sytuacjach korzystamy ze światła w sposób niepotrzebny.
Rozumiem, że termin „niepotrzebne korzystanie ze sztucznego światła” może wydawać się trudny do interpretacji, ponieważ wielu z nas jest już przyzwyczajonych do jego nadmiaru – od pozostawiania włączonego światła w jakimś pomieszczeniu lub korytarzu przez całą noc, po instalowanie sztucznego światła LED w każdym obwodzie lub nawet minimalnie uczęszczanym miejscu, czy to na wsi, czy nie. Dziś wydaje się, że ludzie nie mogą znieść nawet minimalnej przestrzeni bez światła w godzinach nocnych, w tym w obszarach wiejskich lub w pobliżu dzikich terenów, gdzie normalnie nie powinno być światła.
Abyśmy mogli sobie wyobrazić tę dysproporcję sztucznego światła: zdjęcia satelitarne sprzed 2000 roku, mające na celu ilościowe określenie jasności ziemskiego nieba, pokazały, że kilka regionów planety wykazywało jasność przekraczającą nawet dwadzieścia siedem razy naturalną nocną jasność, podczas gdy 99 % populacji Stanów Zjednoczonych, Unii Europejskiej i dwie trzecie światowej populacji żyło pod niebem o jasności powyżej progu zanieczyszczenia świetlnego (co stanowi ponad 10 % oryginalnego nocnego oświetlenia).
W tym samym duchu 80 % populacji Stanów Zjednoczonych żyło wówczas pod nocnym niebem o intensywności świetlnej porównywalnej z nocami pełni księżyca, ale nic z tego nie da się porównać z sytuacją megamiast, gdzie bezpośrednio można było osiągnąć wartości jasności nocnej przekraczające dwadzieścia siedem razy naturalne światło nocne (Cinzano et al., 2001).
Skoro już to zrozumieliśmy, że sposób, w jaki korzystamy ze sztucznego światła, jest nadmierny – w czym to wpływa na naszą codzienność? Można by przypuszczać, że zakłócamy zwierzęta i rośliny, ale to nie szkodzi nam bezpośrednio; rzeczywistość jest jednak taka, że z tego wynika wpływ na nas potencjalnie znacznie większy, niż można by przypuszczać, jeśli chodzi o nasze zdrowie.
Nadmiar sztucznego światła jest w istocie zanieczyszczeniem środowiska – nie jest to zanieczyszczenie materialne jak toksyny czy sam smog; w rzeczywistości, jak widzieliśmy, jest ono bardzo dobrze przyjmowane w naszym społeczeństwie, ale ten nadmiar to zanieczyszczenie świetlne, które wpływa na naszą fizjologię.
Z pewnością słyszeliście o hormonie melatoninę, bardzo znanym w kontekście epidemii braku snu. Melatonina jest jednym z głównych sygnałów hormonalnych zaangażowanych w regulację rytmów dobowych i cyklu sen-czuwanie; krótko mówiąc, jest to hormon, który przygotowuje nas do snu we właściwym momencie dnia, czyli w nocy. Obejmuje to zmiany w wielu funkcjach, takich jak rytm serca, ciśnienie krwi, zmiany w metabolizmie cukru i produkcji energii, aktywność mózgu i inne.
Produkcja melatoniny przez szyszynkę jest regulowana przez nasz centralny zegar biologiczny, zlokalizowany w regionie mózgu zwanym jądrem nadskrzyżowaniowym (SCN). Ten zegar otrzymuje informacje o ilości światła otoczenia poprzez siatkówkę. W nocy zmniejszenie tego sygnału świetlnego sprzyja produkcji melatoniny, podczas gdy ekspozycja na światło w godzinach nocnych może ją opóźnić lub zmniejszyć.
Jak można wywnioskować, ten naturalny proces, który wyznaczał nasz harmonogram snu, czyli noc, staje się coraz bardziej rozmyty z powodu zanieczyszczenia świetlnego, co zaburza nasz cykl sen-czuwanie.
Do tego problemu dochodzi zmiana technologiczna, która nastąpiła w ostatnich dekadach: postęp oświetlenia za pomocą diod elektroluminescencyjnych, powszechnie znanych jako LED. Produkują one światło bez potrzeby żarników żarowych i gazów fluorescencyjnych, co pozwala generować światło bez wytwarzania nadmiernego ciepła, co przekłada się na większą trwałość. Z drugiej strony technologia ta pozwala na większą luminancję przy mniejszym zużyciu energii elektrycznej, co oznacza większe oświetlenie przy jednoczesnym mniejszym zużyciu energii.
Choć jest to niezwykle praktyczne, a nawet „korzystne dla środowiska” w ściśle związanym z produkcją energii i redukcją śladu węglowego aspekcie, okazuje się, że w innych aspektach może być niezwykle toksyczne dla wielu organizmów, w tym dla człowieka.
Oświetlenie niektórych typów, głównie rozpowszechnionych w świetle LED, emituje znaczną część światła w niebieskim zakresie widma widzialnego, a co więcej, składa się ono z fal o różnych częstotliwościach i poziomach energii, które postrzegamy jako różne kolory; niebieski jest jednym z najbardziej energetycznych w tym samym spektrum. W związku z tym ostrzegamy, że jest coś jeszcze ważniejszego, co nas dotyczy, ponieważ światło niebieskie może opóźniać naturalne uwalnianie melatoniny, czyniąc jego efekty na cykl snu bardziej wyraźnymi.
Wyobraźmy sobie zatem, że światło LED nie tylko rozprzestrzenia się w oświetleniu miejskim, ale jest technologią implementowaną w urządzeniach takich jak smartfony i komputery, a ponieważ melatonina uczestniczy w wielu procesach metabolicznych jednocześnie, jej zaburzenie może przynosić różne konsekwencje dla ogólnego zdrowia.
Badanie metaanalityczne, które przeanalizowało wyniki kilku prac jednocześnie, znalazło różne związki między różnymi patologiami a ekspozycją na umiarkowane do wysokich poziomów światła LED. Wśród nich przeważały choroby sercowo-naczyniowe, takie jak większa tendencja do rozwoju nadciśnienia, reprezentowana jako wyższe ciśnienie skurczowe w populacjach obszarów o większej luminancji, które były związane z większą urbanizacją zarówno w Chinach, jak i w Indiach.
W konsekwencji tego znaleziono związki z poważniejszymi chorobami w tej kategorii, takimi jak udary mózgu (ACV) i choroby wieńcowe w regionach o większej ekspozycji na światło niebieskie.
Dodatkowo ekspozycja na większe dawki niebieskiego światła LED była również związana z chorobami metabolicznymi, takimi jak cukrzyca, wykazując wyższe poziomy glukozy we krwi i oporność na insulinę, a co więcej, obecna metaanaliza znalazła silną korelację między ekspozycją na ten rodzaj oświetlenia u niemieckich dzieci a procesami autoimmunologicznymi w „wyspach” trzustki, które są niezbędne do produkcji insuliny, co przekłada się na cukrzycę typu 1 u niemowląt.
Otyłość również wykazała silną korelację z ekspozycją na obszary o wyższych poziomach sztucznego światła LED; możliwe wyjaśnienie jest takie, że melatonina uczestniczy również w procesach sytości i głodu, a to zaburzenie mogłoby prowadzić do problemów żywieniowych i w konsekwencji przyczyniać się do innych już wspomnianych chorób (Jiménez et al., 2025).
Oprócz już wspomnianych niedogodności możemy znaleźć inne niekorzystne skutki dla zdrowia psychicznego i rozwoju chorób neuropsychiatrycznych, zwłaszcza zaburzeń depresyjnych i dwubiegunowości, według kilku analizowanych prac, ponieważ sztuczne światło LED jest skorelowane z większą liczbą epizodów maniakalnych u osób z chorobą dwubiegunową (Jiménez et al., 2025).
Choć analizy tego typu mogą mieć swoje ograniczenia, ponieważ w dużej mierze opierają swoją metodologię na znajdowaniu związków w bardzo uogólnionych populacjach znajdujących się w obszarach o różnej ekspozycji na sztuczne światło według zdjęć satelitarnych i w konsekwencji mogą pomijać inne zmienne towarzyszące obszarom o większym oświetleniu, które zwykle są najbardziej zurbanizowane, takie jak inne zanieczyszczenia lub styl życia ludzi tam mieszkających. Niemniej jednak nie przestaje to być obserwacją, która daje nam perspektywę na to, jak sztuczne światło wpływa na nas bezpośrednio lub pośrednio.
Wracając więc do zaburzeń neuropsychiatrycznych, jest to aspekt niepokojący, ponieważ istnieje nawet wiedza wskazująca, że deregulacja melatoniny spowodowana sztucznym światłem może mieć bardzo szkodliwy wpływ na płaszczyźnie neurologicznej.
Poza związkami znalezionymi w przypadku zaburzeń takich jak depresja i dwubiegunowość, niektóre badania epidemiologiczne znalazły również związek między większą ekspozycją na sztuczne światło nocne a obecnością zaburzeń ze spektrum autyzmu (ASD) i innych stanów neurorozwojowych (Xie et al., 2022).
Choć te stany nie mają jasnego pochodzenia, lecz są pochodzenia wieloczynnikowego, czyli obejmują ogromną różnorodność czynników zarówno genetycznych, jak i środowiskowych, które przyczyniają się do kształtowania obrazu klinicznego, właśnie dlatego zanieczyszczenie świetlne mogłoby w dużej mierze przyczyniać się do rozwoju stanów neurorozwojowych, ponieważ jego wzrost towarzyszy również wzrostowi korzystania ze sztucznego światła LED w ostatnich dekadach, choć dowody nie są wystarczające, aby stwierdzić jakąkolwiek przyczynowość.
Jest to coś, co przywołuje kilka faktów, w których wskazuje się, że niska produkcja melatoniny jest związana z procesami zapalnymi, w tym w ośrodkowym układzie nerwowym, a co ważniejsze, stwierdzono, że hormon ten mógłby mieć ważną rolę neurotroficzną; sugeruje to, że wykazał on efekty potencjalnie podobne do białek uczestniczących w tworzeniu nowych synaps, połączeń między neuronami, oraz w przebudowie synaptycznej – procesach kluczowych dla plastyczności neuronalnej, która umożliwia uczenie się (Miranda-Riestra et al., 2022).
Jak wskazaliśmy, te ostatnie procesy są szczególnie wrażliwe w dzieciństwie, a sztuczne światło typu LED mogłoby mieć znacznie głębszy wpływ, niż moglibyśmy spekulować, na płaszczyźnie neurorozwoju; do tego moglibyśmy dodać brak snu, spowodowany różnymi czynnikami, w tym także efektem świateł LED, który powoduje zaburzenia równowagi poziomów cholesterolu w mózgu, niezbędnych do tworzenia osłonek mielinowych (Simayi et al., 2026) – substancji pokrywającej aksony neuronów i pozwalającej zwiększyć szybkość, z jaką impuls elektryczny jest przesyłany z jednego końca neuronu na drugi; w szerszym ujęciu pozwala na większą efektywność i szybkość przetwarzania informacji.
Choć ten proces może być zaburzony w każdym wieku z powodu braku snu, co samo w sobie jest niepokojące, niemowlęta znajdują się w najbardziej wrażliwej sytuacji, silnie wpływając na ich rozwój; jest to szczególnie niepokojące, jeśli uświadomimy sobie, że całe pokolenie mogłoby być poszkodowane w mniejszym lub większym stopniu.
Byłoby więc alarmujące, że przy istniejących dowodach dotyczących szkodliwych skutków nadmiernej nocnej ekspozycji na sztuczne światło, zwłaszcza niebieskie pochodzenia LED, i wobec czego nie uwzględniamy wyłącznie jego wpływu na stabilność flory i fauny – choć jest to niezbędne, w tym przypadku jego znaczenie i waga polegają na bezpośrednich konsekwencjach dla naszego gatunku, zwłaszcza naszego zdrowia i zachowania antropologicznego. W związku z tym byłoby stosowne i pilne, aby ta kwestia została podjęta przez odpowiednie komisje rządów, o ile nauka, zdrowie i technologia pozwolą nam rozwiązać ją z pośpiechem.
Jednakże ten problem, który już sam w sobie jest dość złożony (ponieważ rozwiązania są nieco trudne do zastosowania). Wzrost oświetlenia miejskiego jest zjawiskiem, które idzie w parze z urbanizacją, a ta nie może być pozbawiona własnego oświetlenia. Jedną z pierwszych rzeczy, które starają się poprawić rządy gmin lub miast, jest oświetlenie publiczne, zwłaszcza w miejscach, gdzie bezpieczeństwo stanowi problem społeczny, i stąd wynikają ogólne skargi mieszkańców.
Dziś oświetlenie publiczne jest poprawiane głównie poprzez zastępowanie ciepłego światła żarowego przez LED (głównie niebieskie), nie tylko dlatego, że jest intensywniejsze, ale także dlatego, że oznacza oszczędność budżetową dzięki niskiemu zużyciu energii i stanowi również część agendy mającej na celu walkę ze zmianami klimatu i przyczynianie się do redukcji śladu węglowego.
Wobec tego nie jest łatwo, aby państwa zdecydowały się nie oświetlać przestrzeni publicznych światłami LED, nie tylko dlatego, że jest to niepopularne, ale także dlatego, że byłoby to sprzeczne z „poprawą” jakości przestrzeni publicznej. Nikt nie zdecyduje się wrócić do świateł żarowych, ponieważ są zdrowsze, lub prawdopodobnie tak – do tej pory nie mam informacji, że ktoś zaproponował oświetlenie ciepłym światłem konwencjonalnym zamiast LED (przynajmniej w Argentynie).
Rozwiązanie połowiczne, choć nawet dziś trudno je wdrożyć, polega na większym szanowaniu przestrzeni naturalnych i posiadaniu bardziej umiarkowanych kodeksów budowlanych, które w miarę możliwości nie będą oznaczały budowania na dowolnej przestrzeni naturalnej, a tym bardziej zakłócania tych przestrzeni światłami LED, ale wbrew temu proces po prostu postępuje; prawie nie ma ani jednego uczęszczanego miejsca, które nie „potrzebowałoby” nowoczesnego oświetlenia.
Trudno dostrzec, kiedy i w jaki sposób polityki publiczne mogą być skierowane ku schematowi, który bardziej dostrzega ten problem spowodowany zanieczyszczeniem świetlnym ponad komfort społeczności. Ale rzeczywistość jest taka, że coraz bardziej cierpiące społeczeństwo prędzej czy później płaci swoje konsekwencje w wielu aspektach, w tym paradoksalnie w tym, który sztuczne światło miało dynamizować od swoich początków: ekonomicznym.
To, co mogę doradzić, to to, że następnym razem, gdy pojedziecie w jakieś miejsce całkowicie oddalone od macek urbanizacji, spójrzcie w niebo i doceńcie ten niezwykły moment, ponieważ nie ma gwarancji, że to będzie nadal widoczne dla wszystkich w nadchodzącej przyszłości.
Bibliografia:
Cinzano, P., Falchi, F., & Elvidge, C. D. (2001). The first World Atlas of the artificial night sky brightness. Monthly Notices of the Royal Astronomical Society, 328(3), 689–707. https://doi.org/10.1046/j.1365-8711.2001.04882.x
Jiménez, D., Neira Arenas, L., Hernández Rincón, E. H., García Céspedes, M. J., & Jaimes Peñuela, C. L. (2025). Luminous threats: The health impacts of artificial nighttime light on metabolic and mental health: A scoping review. Wellbeing, Space and Society, 8, 100260. https://doi.org/10.1016/j.wss.2025.100260
Miranda-Riestra, A., Estrada-Reyes, R., Torres-Sanchez, E. D., Carreño-García, S., Ortiz, G. G., & Benítez-King, G. (2022). Melatonin: A Neurotrophic Factor? Molecules, 27(22), 7742. https://doi.org/10.3390/molecules27227742
Simayi, R., Ficiarà, E., Faniyan, O., Cerdán Cerdá, A., Aboufares El Alaoui, A., Fiorini, R., Cutignano, A., Piscitelli, F., Maroto, A. S., Santos, A., Del Gallo, F., De Vivo, L., De Santis, S., & Bellesi, M. (2026). Sleep loss induces cholesterol-associated myelin dysfunction. Proceedings of the National Academy of Sciences, 123(4), e2523438123. https://doi.org/10.1073/pnas.2523438123
Welsh, B. C., & Farrington, D. P. (2008). Effects of Improved Street Lighting on Crime. Campbell Systematic Reviews: Better Evidence for a Better World, 4(1), csr.2008.13. https://doi.org/10.4073/csr.2008.13
Xie, Y., Jin, Z., Huang, H., Li, S., Dong, G., Liu, Y., Chen, G., & Guo, Y. (2022). Outdoor light at night and autism spectrum disorder in Shanghai, China: A matched case-control study. Science of The Total Environment, 811, 152340. https://doi.org/10.1016/j.scitotenv.2021.152340
Udostępnij
Dla Instagrama: skopiuj link i wklej go w relacji lub wiadomości prywatnej.
Kontynuuj z
.jpg)
Polityka międzynarodowa
Ofiary ICE Trumpa: „Było nas dwudziestu siedmiu w pokoju 3x4”
Uliczne nękanie, arbitralne aresztowania, naruszenia praw człowieka, konstytucji i obowiązujących przepisów. Tak działa ICE, budząca strach agencja migracyjna Trumpa.
Felipe Galli
.jpg)
Polityka międzynarodowa
Niebieska fala: koniec woke?
Demokraci przygotowują się do określenia agendy, którą będą promować z Kongresu od stycznia 2027 roku.
Bernardo Gortaire Morejón
Polityka międzynarodowa
Geopolityka do granic możliwości: Czy grozi nam koniec zachodniej hegemonii?
W tej nowej odsłonie Świadomości Demokratycznej analizujemy najbardziej burzliwe fronty na forum międzynarodowym wraz z profesorem Federico Bauckhage.
Juan Tomás Jara Masson

Komentarze
Brak komentarzy. Otwórz rozmowę.
Zaloguj się, aby komentować. Zaloguj się